Sayıştay neden yüksek mahkeme değil ?

Leyla

Global Mod
Global Mod
Sayıştay Neden Yüksek Mahkeme Değil? Hukuki Statünün Ötesinde Bir Toplumsal Mesele

Sayıştay denildiğinde birçok kişinin zihninde doğal olarak “mahkeme” çağrışımı oluşuyor. Çünkü Sayıştay yalnızca kamu kurumlarının hesaplarını inceleyen pasif bir denetim organı değil; kamu zararları hakkında hüküm kurabiliyor, sorumlulara tazmin yükümlülüğü getirebiliyor ve kendi içinde temyiz mekanizmasına sahip bulunuyor. Bu nedenle “Madem hüküm veriyor, neden yüksek mahkeme sayılmıyor?” sorusu son derece anlaşılır.

Üstelik mesele sadece hukuk tekniğinden ibaret değil. Devletin parasının nasıl harcandığı; hangi bölgeye okul yapıldığı, hangi ilçeye sağlık hizmeti götürüldüğü, bakım hizmetlerinin nasıl örgütlendiği, kamu personelinin hangi alanlarda istihdam edildiği ve sosyal yardımların kimlere ulaştığı gibi doğrudan toplumsal hayatı etkileyen sonuçlar doğuruyor. Dolayısıyla Sayıştay'ın anayasal konumunu tartışırken toplumsal cinsiyet, sınıf, bölgesel eşitsizlik ve etnik köken gibi sosyal faktörleri tamamen dışarıda bırakmak da eksik bir bakış açısı yaratıyor.

Öncelikle hukuki sorunun kendisini netleştirmek gerekiyor.

Sayıştay'ın Anayasal Konumu Nedir?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nda yüksek mahkemeler ayrı bir başlık altında düzenlenmiştir. Anayasa'nın “Yüksek mahkemeler” başlıklı bölümünde Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi düzenlenirken Sayıştay bunların arasında değil, ayrı bir bölümde ele alınır. Sayıştay'ın temel anayasal dayanağı ise 160. maddedir. Anayasa Mahkemesi+1

Anayasa'nın 160. maddesine göre Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler; sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar. Ayrıca kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama görevlerini yerine getirir. Anayasa Mahkemesi

Buradaki önemli ayrım şudur: Sayıştay'ın yargısal nitelik taşıyan hesap yargılaması yapması, onun Anayasa'da “yüksek mahkeme” olarak sınıflandırıldığı anlamına gelmez.

Başka bir ifadeyle “yargısal görev yapmak” ile “yüksek mahkeme olmak” aynı hukuki statü değildir.

Sayıştay'ın kararları bakımından da özel bir sistem vardır. Sayıştay daireleri hesap yargılaması sonucunda hesap ve işlemlerin hukuka uygunluğu veya ortaya çıkan kamu zararının sorumlulardan tazminine ilişkin hükümler verebilir. Bu kararlara karşı Sayıştay Temyiz Kurulu'na başvurulabilir. Sayıştay+1

Dolayısıyla Sayıştay'ı “sadece denetim yapan bir devlet kurumu” şeklinde görmek doğru değildir. Fakat aynı şekilde “yüksek mahkeme” olarak tanımlamak da Anayasa'nın sistematiğiyle bağdaşmaz.

Peki Neden İnsanlarda Mahkeme Algısı Oluşuyor?

Bunun oldukça basit bir nedeni var: Sayıştay gerçekten de bazı konularda hüküm kuruyor.

Örneğin Sayıştay dairelerinin kararlarında kamu zararı bulunduğuna ve belirli kamu görevlilerinin bu zararı tazmin etmesine hükmedilebiliyor. Bu kararlar temyiz edilebiliyor ve Temyiz Kurulu tarafından onanabiliyor, bozulabiliyor veya bazı durumlarda kaldırılabiliyor. Sayıştay+1

Hatta Sayıştay'ın kendi kararlarında “hesap mahkemesi” ifadesinin kullanılması da bu algıyı güçlendiriyor. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, daireleri hesap mahkemesi olarak tanımlayarak sorumluların hesap ve işlemlerine ilişkin konularda hüküm kurulmasını düzenliyor. Sayıştay

Fakat “hesap mahkemesi” ifadesi ile Anayasa'daki “yüksek mahkeme” kategorisi aynı şey değildir.

Buradaki temel mesele, Sayıştay'ın yargısal yetkisinin kapsamının özel olarak kamu hesapları ve mali sorumluluk alanında şekillenmesidir. Ceza mahkemesi gibi suç ve ceza konusunda genel bir yargılama yetkisi bulunmaz. İdare mahkemesi gibi idari işlemlerin tamamına ilişkin genel bir yargı mercii değildir. Yargıtay gibi adli yargının genel yüksek mahkemesi veya Danıştay gibi idari yargının yüksek mahkemesi de değildir.

Anayasal mimarideki yeri bu nedenle farklıdır.

“Yüksek Mahkeme Değil” Demek Sayıştay'ın Önemsiz Olduğu Anlamına Gelir mi?

Kesinlikle böyle bir sonuç çıkmaz.

Hatta Sayıştay'ın toplumsal açıdan önemini anlamak için “mahkeme mi değil mi?” tartışmasının biraz dışına çıkmak gerekiyor.

Çünkü kamu bütçesi soyut bir rakamlar toplamı değildir. Bütçe, toplumdaki kaynakların dağıtılma biçimidir. Bir belediyenin ulaşım yatırımı, bir bakanlığın kreş desteği, kamu hastanelerinin personel yapısı veya sosyal yardım programları belirli insanların hayatını diğerlerinden farklı biçimde etkileyebilir.

Örneğin toplumsal cinsiyet açısından aynı kamu harcaması kadınlar ve erkekler üzerinde aynı sonucu doğurmayabilir.

OECD, bütçelerin kadınlar ve erkekler üzerindeki farklı etkilerinin incelenmesini “toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme” yaklaşımının temel unsurlarından biri olarak ele alıyor. Türkiye de 2019'dan itibaren toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme yaklaşımını bütçe ve planlama süreçlerinde daha görünür biçimde kullanmaya başladı. Bununla birlikte OECD, Türkiye'deki uygulamalarda harcama kararlarının kadınlar ve erkekler üzerindeki farklı sonuçlarını önceden ve sonradan sistematik biçimde değerlendiren araçların geliştirilmesi gerektiğini belirtiyor. OECD+1

Bu nokta Sayıştay açısından ilginç bir tartışma alanı oluşturuyor.

Bir kamu kurumu bütçesini mevzuata uygun kullanmış olabilir. Ancak o harcamanın toplumdaki farklı gruplara etkisini ayrıca sormak, daha geniş bir kamu politikası perspektifinin parçasıdır.

Burada Sayıştay'ın anayasal göreviyle kamu politikası değerlendirmesini birbirine karıştırmamak gerekiyor. Sayıştay'ın görevi herhangi bir siyasi programın “iyi” veya “kötü” olduğunu belirlemek değildir. Ancak kamu kaynaklarının hukuka uygun, mali açıdan düzenli ve hesap verebilir biçimde kullanılıp kullanılmadığını inceleyen bir kurumun raporları, toplumsal eşitsizliklerin anlaşılması açısından önemli veriler sağlayabilir.

Kadınların Deneyimi Neden Bütçe Tartışmalarında Görünür Olmalı?

Kadınların kamu bütçelerinden etkilenme biçimleri tek tip değildir. Çalışan bir kadınla ücretsiz bakım emeği ağırlıklı olarak ev içinde kalan bir kadının kamu hizmetlerinden beklentileri aynı olmayabilir. Tek ebeveynli bir ailenin ihtiyaçları, yüksek gelirli bir hanenin ihtiyaçlarından farklı olabilir. Engelli bir kadının ulaşım ve bakım hizmetlerine ilişkin deneyimi de genç ve sağlıklı bir kadının deneyimiyle aynı değildir.

Bu nedenle “kadınlar şöyle düşünür” biçimindeki genellemelerden kaçınmak gerekir.

Ancak sosyal araştırmalar bazı yapısal farklılıkların varlığına işaret ediyor. ILO'nun Türkiye'ye ilişkin güncel çalışmasında kadınların ücretsiz bakım işlerine erkeklerden 4,6 kat daha fazla zaman ayırdığı belirtiliyor. Kurum, bu eşitsiz bakım yükünün kadınların istihdam sonuçlarıyla yakından ilişkili olduğunu ve uygun fiyatlı, kaliteli bakım hizmetlerine erişimin önemini vurguluyor. International Labour Organization

Bu verinin Sayıştay'ın “yüksek mahkeme olup olmaması” ile doğrudan hukuki bir bağlantısı yok. Fakat kamu kaynaklarının denetiminin neden toplumsal bir boyutu olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.
 
Üst